
OÉ-CUSSE 26 FULAN OUTOBRU 2026 (RCAL) – Relatóriu ne’ebé fo sai husi Diretór Provedoria de Direitus Umanus no Justisa Delegasaun Territorial (PDHJ-DT) Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA) Bartolomeu Gonçalves hateten katak diretór servisu rejionál sira iha RAEOA balun la kumpri no la hakruk ba lei, Tanba uza Património estadu hanesan kareta estadu tuir sira nia hakarak no finde semana tula ba familia ba foho.
“iha loron 21 to’o 25 fulan Outubru 2026, serbisu PDHJ Delegasaun Territorial Oé-Cusse halo fiskalizasaun no halo monitorizasaun supreza ba edifisiu diresaun rejional sira iha Oé-Cusse durante oras dadersan no lokraik depois sai husi serbisu,”
“Ami detekta katak iha kargo xefia sira daks diresaun la kumpri no hakruk ba Lei, no lei funsaun públika katak Lei Nu° 5/2009 ne’ebé regula sansaun ba Funsionariu públiku ne’ebé mak uza Património estadu tenke kumpri Lei, labele utiliza ba interese Privadu,” nia hateten
Diretór Provedoria de Direitus Umanus no Justisa Delegasaun Territorial Oé-Cusse Bartolomeu Gonçalves informa Lei bandu kargo xefia no funsionario sira atu uza Kareta estadu no Motorizado estadu uza deit ba profisionaís labele uza ba Asuntu partikular.
Tamba ne’e Provedoria de Direitus Umanus no Justisa Delegasaun Territorial Oé-Cusse PDHJ-DT RAEOA, Detekta Diresaun Rejionál balun no inklui Sekretario Rejionál balun ne’ebe mak la estasiona Kareta iha edifisiu rejionál sira.
Direjente PDHJ Delegasaun Territorial Oé-Cusse esplika katak tuir dekreitu Lei 80/2022 hatete katak kareta estadu ne’ebé mak atribui ba kargo xefia sira uza ba fins profisionais, tamba subsidiu transporte ba han meudia iha tabela dekreitu lei 21/2021 hatete katak Funsionario ida kada fulan iha $ 25.00, xefe Seksaun ida kada fulan iha $ 50.00, Xefe Departamentu ida kada fulan iha $ 75.00,Diretur sira kada fulan iha $ 100.000, no Diretur Jerais sira kada fulan iha $ 150.000.
Tuir Observasaun PDHJ Oé-Cusse katak iha Diretur Rejional balun utiliza kareta estadu ba Kampus, no balun fim de semana tula familia lori ba iha foho.
“tuir lolos labele utiliza kareta no Motorizadu estadu ba Asuntu partikular, labele lori ba Almosu iha Uma, no ba Fim de Semana kareta no motor tenki rai iha Edifisiu laos lori ba uma tula familia ba pasiar,” nia informa.
Iha Dekreitu Lei No° 21/2021 ne’e fo atribuisaun Subsidiu Transporte ba kargo xefia sira atu uza, no signifika atu Troka Kareta ne’ebé mak atribui ba kargo xefia sira.
Guvernante ne’e esplika dekreitu lei Nu°21/2021 hatete katak Kareta sira ne’ebe mak atribui ba kargo diresaun xefia sira sei estasiona deit iha edifisiu rejionál ida-idak atu nune’e bele garante seguransa no seguru ba Kareta sira.
Alende ne’e mós PDHJ komfirma katak Dekreitu lei Nu°80/2022 mak Regula kona ba Kareta estadu sira nebe mak iha, no iha artigu balun hatete katak Bainhira kargo xefia sira hetan ona Kareta estadu labele utiliza ba Asuntu privadu. Tamba iha Subsidiu Transporte, karik utiliza ba Asuntu privadu Subsidiu Transporte sei dada fila fali.
“Ami sei Parte Provedoria de Direitus Umanus no Justisa Delegasaun Territorial Oé-Cusse sei halo kordena ho Diresaun Finansas atu bele buka mekanizmu atu hare ba Kestaun ne’e no seriu,” nia afirma.
“iha Dekreitu lei nu° 8/2003 nebe mak Regula ba Utilizasaun kona ba Patrimonio estadu no atribui ba kargo xefia sira no husi PDHJ detekta katak sirkular ministerio finansas nian nu°1/2002, 12 janeiro deklara kona ba uza ba Patrimonio estadu tenke uza tuir Lei,” nia afirma
Diretur nee esplika iha kargo xefia sira la kumpri no la Hakruk ba lei sei iha Prosesa tuir Lei. Tanba iha Nu°5/2009 ne’ebe Regula sansaun ba Funsionario estadu sira ne’ebe mak la kumpri no Hakruk ba Lei sei prosesu tuir Lei disiplinar no Kriminal.
kodingu Penal Timor-Leste iha Artigu 295 e 296 ne’ebé be mak koalia kona-ba Pekulatu no Pekulatu de uzu. Bainhira ejente estadu ida uza kareta estadu ida partisipa iha Atividaded Partikular la’os estadu ni’an sei kriminaliza.
“Ami sei konklui relatorio Monitorizasaun sei hatoo ba PDHJ Nasionál no Komisaun anti korupsaun (KAK) no instituisaun kompetente atu foti medidas no sei hato’o mós ba Ministerio Públiku atu halo partisipasaun hodi kriminaliza ajentes estadu ne’ebé mak abuju sira nia poder.
Providoria Diretus umanus Justisa Delegasaun Territorial Oé-Cusse nia parte rekomenda ba Presidente Autoridade RAEOA atu fo Orientasaun ba kargo xefia iha Diresaun Rejionál sira atu utiliza kareta estadu sira tuir Lei hateten.
“rekomenda ba Diresaun Patrimonio Estadu atu reguliza no kontrola uzus Patrimonio Estadu. No mós rekomenda ba diresaun rejionál no Fiskalizasaun iha Gabinete Presidente Autoridade nia tuteladu atu halo kna’ar ne’ebé diak iha nia Fiskalizasaun uzus Patrimonio Estadu ne’ebé mak tuir dalan,” nia rekomenda.
Entretantu Provedoria de Direitus Umanus no Justisa Delegasaun Territorial Oé-Cusse apela mós ba komando PNTL Rejiaun Oé-Cusse atu halo serbisu Cek poin no identifika kareta estadu ne’ebé mak sirkula la’os oras servisu.
Jornalismu: Julmira Cab Colo
Editor: Joe Feno